Η χρήση των φυτικών σκευασμάτων γνωρίζει ραγδαία άνθιση τα τελευταία 15 περίπου χρόνια. Σε έρευνα που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ το 2004 και στην οποία συμμετείχαν περίπου 62000 άτομα ηλικίας 50-76 ετών, διαπιστώθηκε ότι το 1/3 αυτών χρησιμοποιούσαν φυτικά συμπληρώματα διατροφής. Το βασικό κίνητρο της κατανάλωσης ήταν η πεποίθηση ή η ελπίδα πως βελτιώνουν την γενική τους υγεία και ότι εμποδίζουν την εμφάνιση ή βοηθούν στην αντιμετώπιση διαφόρων παθήσεων.

Παρά το γεγονός ότι χαίρουν ιδιαίτερη εκτίμησης από το καταναλωτικό κοινό, τα οφέλη της χρήσης τους δεν είναι ξεκάθαρα. Η αγορά κατακλύζεται από πληθώρα «μαγικών» σκευασμάτων τα οποία αμφισβητούνται έντονα για την αποτελεσματικότητα τους από την επιστημονική κοινότητα. Είναι γεγονός πως πολλά από τα «θεραπευτικά» φυτικά σκευάσματα, περιέχουν συστατικά τα οποία συναντάμε στη φύση και έτσι επιδρούν θετικά στην ψυχολογία των καταναλωτών τους. Ελάχιστα απ’ αυτά έχουν εξεταστεί σχολαστικά για τις ιδιότητες τους, πολλά από αυτά συνοδεύονται από ανυπόστατους ισχυρισμούς για τα οφέλη που παρέχουν και ορισμένα περιέχουν επιμολύνσεις ή προκαλούν τοξικές αντιδράσεις.

ΣΙΜΙΣΙΦΟΥΓΚΑ (BLACK COHOSH) (Cimicifuga Racemosa)

Χρήση: Αντιμετώπιση συμπτωμάτων εμμηνόπαυσης

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Περιστασιακά μπορεί να προκαλέσει, αναστάτωση στο στομάχι, πονοκέφαλο, αύξηση βάρους

Chaparral (larrea tridentate)

Χρήση:Χρησιμοποιείται κυρίως σε τσάι από βότανα. Θεραπεία μολύνσεων, καρκίνου και αρθρίτιδας

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Ηπατίτιδα και ηπατική ανεπάρκεια.

Comfey root (symphytum officinale)

Χρήση: Χρησιμοποιείται στην επούλωση πληγών, σε θεραπεία αναπνευστικών και γαστρεντερικών διαταραχών. Επίσης χρησιμοποιείται σε παθήσεις οστών και αρθρώσεων.

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Καταστροφή της ηπατικής λειτουργίας.

Echinacea (Echinacea augustifolia, E. pallid, E. purpurea)

Χρήση: Πρόληψη και αντιμετώπιση μολύνσεων του ανώτερου αναπνευστικού.

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Περιστασιακά μπορεί να προκαλέσει αλλεργικές αντιδράσεις.

Feverfew (Tanacetum parthenium)

Χρήση: Πρόληψη ημικρανίας και πονοκεφάλων

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Έλκος στοματικής κοιλότητας και γλώσσας, οίδημα στα χείλη, διαταραχές του πεπτικού σωλήνα.

Σκόρδο (Allium sativum)

Χρήση: Αντιμετώπιση θρομβώσεων, αθηροσκλήρωσης, υπέρτασης και αυξημένης χοληστερόλης

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Άσχημη αναπνοή, κακοσμία στο σώμα, περιστασιακή δυσπεψία, τυμπανισμός, αιμορραγία, ανορεξία, αλλεργικές αντιδράσεις.

Ginger (Zingiber officinale)

Χρήση: Πρόληψη της ναυτίας

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Περιστασιακά προκαλεί καούρες

Ginkgo (Ginkgobiloba)

Χρήση: Θεραπεία της γεροντική άνοιας, προβλημάτων μνήμης και εξασθενημένου κυκλοφορικού συστήματος.

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Περιστασιακά αναστάτωση στο στομάχι, πονοκεφάλους, υπερευαισθησία στο δέρμα και αιμορραγίες.

Ginseng (panax ginseng, p. quinquefoliu)

Χρήση: Χρησιμοποιείται ως τονωτικό και ως μέσω μείωση των επιπέδων της γλυκόζης.

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Σπάνια.

Kava (Piper methysticum)

Χρήση: Θεραπεία του άγχους και της αϋπνίας

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Δυσπεψία, νευρικότητα, υπνηλία, τρέμουλο, πονοκέφαλο, δερματίτιδες (σε υπερβολική χρήση) και πιο σπάνια ηπατίτιδα και ηπατική ανεπάρκεια.

St. John’s wort (Hypericum perforatum)

Χρήση: Θεραπεία ήπιας κατάθλιψης.

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Περιστασιακά προκαλεί στομαχικές διαταραχές, κόπωση, ζαλάδα, πονοκεφάλους, δερματίτιδες, φωτοευαισθησία στο δέρμα.

Saw Palmetto (Serenoa repens)

Χρήση: Μειώνει τα συμπτώματα που σχετίζονται με τον διογκωμένο προστάτη.

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Σπάνια

Valerian (Valeriana officinalis)

Χρήση: Χρησιμοποιείται ως χαλαρωτικό-ναρκωτικό και στην αντιμετώπιση της αυπνοίας.

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Σπάνια.

Yohimbe(Γιοχιμπίνη) (Pausinystalia yohimbe)

Χρήση: Αντιμετωπίζει προβλήματα στύσης στους άνδρες.

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Προκαλεί άγχος, πονοκεφάλους, ζαλάδες, ναυτία, καούρες, υπέρταση, συχνοουρία. Μεμονωμένες έρευνες έδειξαν συσχέτιση με νεφρική ανεπάρκεια, αιματολογικές διαταραχές και δυσκολίες στην αναπνοή.

 

Είναι τελικά αποτελεσματικά;

Τα βότανα χρησιμοποιήθηκαν για αιώνες στην θεραπεία πολλών παθολογικών καταστάσεων. Ορισμένα δε είναι ιδιαίτερα φημισμένα για τα οφέλη τους σε συγκεκριμένες παθήσεις. Δυστυχώς όμως, είναι πολύ λίγες οι μελέτες που υποστηρίζουν τις παραδοσιακές θεραπείες με βότανα. Τα αποτελέσματα αυτών των ερευνών δείχνουν ελάχιστα ή καθόλου οφέλη από τη χρήση των βοτάνων.

Οι ετικέτες των φυτικών σκευασμάτων, δεν μπορούν να φέρουν ανυπόστατους ισχυρισμούς σχετικά με την πρόληψη ή την αντιμετώπιση παθήσεων. Μπορούν για παράδειγμα να αναφέρουν ότι «βοηθούν στον ύπνο», όχι όμως πως θεραπεύουν την αϋπνία. Το σίγουρο είναι πως έστω κι έτσι, υπόσχονται πολύ περισσότερα απ’ όσα μπορούν να προσφέρουν και σπανίως αναφέρονται σε παρενέργειες.

 

Τι περιέχουν τελικά τα φυτικά συμπληρώματα διατροφής;

Τα φυτικά σκευάσματα περιέχουν έναν μεγάλο αριθμό συστατικών, δεν είναι όμως ξεκάθαρο ποια από αυτά προσφέρουν (εάν προσφέρουν) οφέλη για την υγεία του ανθρώπου.

Η ακριβής σύνθεση κάθε βοτάνου επηρεάζεται από τις συνθήκες κατά τις οποίες αναπτύχθηκε το φυτό. Έτσι διαφορετικά δείγματα του ίδιου είδους βοτάνου, μπορεί να διαφέρουν σημαντικά στα στοιχεία που περιέχουν. Η μέθοδος παρασκευής του κάθε σκευάσματος, μπορεί επίσης να επηρεάσει την σύνθεση του.

Ακόμη κι αν τα ενεργά συστατικά ενός φυτικού σκευάσματος, είναι ασφαλή και αποτελεσματικά, η δοσολογία που προτείνεται από την εταιρεία, μπορεί να μην παρέχει τελικά την απαιτούμενη ποσότητα των ενεργών αυτών συστατικών. Σε ελέγχους που διενεργούνται συχνά στις ΗΠΑ, πολλές φορές έχει αποδειχθεί η έλλειψη των ενεργών συστατικών και σε κάποιες περιπτώσεις, ούτε καν υπήρχαν. Σε συγκεκριμένη έρευνα σε σκευάσματα που περιέχουν το βότανο “Echinacea”, το 10% των σκευασμάτων περιείχαν ελάχιστη ή καθόλου ποσότητα του συγκεκριμένου βοτάνου, ενώ μόνο το 52% περιείχαν ότι ακριβώς αναγραφόταν στην ετικέτα του σκευάσματος.

 

Είναι ασφαλής η χρήση τους;

Με βάση την νομοθεσία τα φυτικά σκευάσματα συγκαταλέγονται στα προϊόντα διατροφής και ως εκ τούτο δεν περνούν από αυστηρούς ελέγχους όπως συμβαίνει με τα φάρμακα. Σύμφωνα λοιπόν με τη νομοθεσία οι εταιρείες είναι υπεύθυνες για την ασφάλεια τους και δεν είναι υποχρεωμένες να παρέχουν αποδείξεις γι’ αυτό. Οι εταιρείες δεν είναι υποχρεωμένες να κοινοποιούν τα πιθανά παράπονα για παρενέργειες των καταναλωτών και για να παρέμβει ο οργανισμός φαρμάκων θα πρέπει να αποδείξει ότι το προϊόν δεν είναι ασφαλές ώστε να αποσυρθεί από την αγορά. Βέβαια η νομοθεσίες αλλάζουν, τις περισσότερες φορές όμως δεν έρχονται σε ρήξη με τα οργανωμένα συμφέροντα. Η άποψη που επικρατεί στους καταναλωτές είναι πως εφόσον πρόκειται για φυτικά προϊόντα, δεν είναι δυνατόν να βλάψουν την υγεία μας. Στην πραγματικότητα όμως πολλά φυτικά «μαντζούνια» έχουν τοξική δράση στον ανθρώπινο οργανισμό. Τα πιο κοινά προβλήματα που δημιουργεί η κατανάλωση τους είναι διάρροια, ναυτία και εμμετό. Τα πολύ δημοφιλή βότανα kava, chaparral και comfrey έχουν προκαλέσει μέχρι και ηπατική ανεπάρκεια. Η χρήση του yohimbe, το οποίο χορηγείται συχνά σε αθλητές του body building, έχει συσχετιστεί με νεφρική ανεπάρκεια, κρίσεις επιληψίας και ταχυκαρδία.

Το 2004 ο FDA στις ΗΠΑ, απέσυρε το βότανο ephedra από την αγορά, αποδεικνύοντας πως η χρήση του μπορεί να προκαλέσει καρδιακό επεισόδιο και εγκεφαλικό. Θα πρέπει να σημειώσουμε πως πολύ σπάνια αναγράφονται στις συσκευασίες οι πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες.

Όπως συμβαίνει με τα φάρμακα, τα βότανα μπορεί να εντείνουν ή αλληλεπιδρούν με άλλα βότανα και φάρμακα. Οι πληροφορίες για αλληλεπιδράσεις βοτάνων-φαρμάκων είναι περιορισμένες και προέρχονται κυρίως από την παρακολούθηση περιστατικών και λιγότερο από κλινικές δοκιμές. Ένα βότανο μπορεί να αυξήσει ή να μειώσει τη δράση ενός φαρμάκου ή ακόμη να αυξήσει τον κίνδυνο της τοξικότητας του συγκεκριμένου φαρμάκου. Για παράδειγμα το σκόρδο, το ginkgo και το ginseng μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο για αιμορραγίες, όταν χορηγούνται μαζί με αντιθρομβωτικά φάρμακα. Το βότανο st. John’s wort, μπορεί να εμποδίσει τη δράση αντισυλληπτικών, αντιθρομβωτικών και άλλων φαρμάκων. Άτομα που καταναλώνουν φάρμακα τα οποία έχουν τις ίδιες ανεπιθύμητες ενέργειες με βότανα τα οποία επίσης καταναλώνουν, παρουσιάζουν αυξημένη ευαισθησία στις παρενέργειες αυτές. Για παράδειγμα το ginger και το ginseng περιέχουν συστατικά που μπορεί να αυξήσουν την αρτηριακή πίεση και έτσι μπορεί να αυξηθεί η τοξικότητα φαρμάκων που έχουν τις ίδιες παρενέργειες.

Ένα ακόμη σημαντικό θέμα είναι οι πιθανές επιμολύνσεις των φυτικών σκευασμάτων. Σε ορισμένα προϊόντα έχει βρεθεί σε σημαντικές ποσότητες μόλυβδος και άλλα τοξικά μέταλλα. Έχουν εντοπιστεί επίσης μούχλα, βακτήρια και παρασιτοκτόνα. Η νοθεία εισαγόμενων προϊόντων έχει επίσης δημιουργήσει προβλήματα. Πολλές έρευνες έχουν δείξει πως φυτικά προϊόντα που εισάγονται από Κίνα και Ινδία, μπορεί να περιέχουν φάρμακα που δεν αναφέρονται. Υπάρχουν επίσης αναφορές για ασθένειες ή ακόμη και θανάτους που έχουν προκληθεί από σκόπιμη ή όχι αντικατάσταση ενός είδους φυτού με άλλο.

 

Η χρήση των φυτικών σκευασμάτων-βοτάνων στη θεραπεία παθήσεων

Όταν οι άνθρωποι προσπαθούν να αυτό-γιατρευτούν ή ζητούν την συμβουλή του καταστηματάρχη, χωρίς να αναζητούν την βοήθεια του γιατρού τους, τότε μπορεί οι συνέπειες να είναι σοβαρές και μη αναστρέψιμες. Η επίσκεψη σε ένα κατάστημα «υγιεινών τροφών» για αναζήτηση ενός φυτικού «γιατρικού» είναι σίγουρα πιο εύκολη από το να επισκεφτεί κανείς τον γιατρό του, αλλά μπορεί απλά να καθυστερήσει τη φαρμακευτική αντιμετώπιση και να επιδεινωθεί η ασθένεια. Θα πρέπει οι καταναλωτές να ενημερώνουν τον γιατρό τους για τη χρήση βοτάνων, ώστε να μπορεί να προβλεφθεί μια πιθανή παρενέργεια.

Πολλοί άνθρωποι δεν γνωρίζουν πως τα βότανα αλληλεπιδρούν με τα φάρμακα. Η έρευνα για τα βότανα συχνά υστερεί και έτσι είναι δύσκολο να εκτιμηθεί η πιθανή αλληλεπίδραση είτε από επαγγελματίες υγείας, είτε από τον ίδιο τον καταναλωτή. Στην σημερινή εποχή υπάρχουν οδηγοί είτε σε μορφή βιβλίου, είτε στο διαδίκτυο, όπου γίνεται αναφορά για την ασφαλή χρήση φυτικών σκευασμάτων αναφέροντας και την εμπορική τους ονομασία. Οι επαγγελματίες υγείας θα πρέπει να ανατρέχουν σ’ αυτές της πληροφορίες, όταν γίνεται αναφορά από ασθενή για τη χρήση τέτοιων σκευασμάτων.

 

Συνοψίζοντας

Τα φυτικά σκευάσματα δεν αποτελούν αξιόπιστη επιλογή για την αντιμετώπιση παθολογικών καταστάσεων. Υπάρχουν λίγα στοιχεία που αποδεικνύουν την αποτελεσματικότητα τους και την ασφάλεια τους και η συγκέντρωση των ενεργών τους συστατικών ποικίλει σημαντικά. Η νομοθεσία είναι ανεπαρκής και δεν προστατεύει τον καταναλωτή διότι η αναφορά ή όχι των ανεπιθύμητων ενεργειών είναι δυστυχώς στην διακριτική ευχέρεια της εταιρείας που τα παράγει. Θα πρέπει να έχουμε υπ’ όψιν μας τις παρενέργειες τους, τις αλληλεπιδράσεις με τα φάρμακα και τις πιθανές επιμολύνσεις τους.

 

Ορισμένα παραδείγματα αλληλεπιδράσεων βοτάνων-φαρμάκων

Βότανα  Φάρμακα Αλληλεπίδραση
Ginseng Οιστρογόνα, κορτικοστεροϊδή Ενισχύει την ορμονική αντίδραση
  Θεραπεία για καρκίνο του μαστού Εμποδίζουν την ανάπτυξη καρκινικών κυττάρων
  Θεραπεία για διαβήτη Επηρεάζει τα επίπεδα γλυκόζης
Echinacea Κυκλοσπορίνη, κορτοκοστεροϊδή Μπορεί να μειώσει την δράση των φαρμάκων
Feverfew Ασπιρίνη, μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη Ακυρώνεται η θετική δράση του βοτάνου σε ημικρανίες και πονοκεφάλους
Feverfew, garlic, ginkgo, ginger Αντιθρομβωτικά φάρμακα  Αυξάνει ο χρόνος και η πιθανότητα αιμορραγίας
Kava,  valerian Αναισθητικά Αυξάνει η δράση του φαρμάκου
Kelp Θεραπεία υποθυρεοειδισμού  Επηρεάζει την δράση του φαρμάκου
St. john’s wort, saw palmetto, black tea Σίδηρος Οι ταννίνες που περιέχονται εμποδίζουν την απορρόφηση του σιδήρου 
Βαλεριάνα Βαρβιτουρικά  Αυξάνει την νάρκωση