Όπως είναι φυσιολογικό, οι καταναλωτές δεν γνωρίζουν από διαιτολογία και συνεπώς αδυνατούν να κατανοήσουν πως οι περισσότερες πρωτεΐνες διασπόνται σε αμινοξέα, πριν απορροφηθούν. Είναι εύκολο να παραπλανηθούν και να εξαπατηθούν από διαφημίσεις που τους προτρέπουν με μηνύματα όπως, «Καταναλώστε το ένζυμο Α, διότι σας βοηθά στην πέψη» ή «Μην καταναλώνεται την τροφή Β, διότι περιέχει το ένζυμο Γ, το οποία θα καταστρέψει τα κύτταρα Δ του οργανισμού σας». Στην πραγματικότητα, τα ένζυμα των τροφών (μια και είναι πρωτεΐνες), μεταβολίζονται όπως ακριβώς όλες οι πρωτεΐνες. Ακόμη και τα πεπτικά ένζυμα, τα οποία εμφανίζουν την βέλτιστη λειτουργία τους στο δικό τους pH, μετουσιώνονται και μεταβολίζονται όταν το pH του περιβάλλοντος αλλάξει. Το πεπτικό ένζυμο πεψίνη για παράδειγμα, το οποίο λειτουργεί άψογα στο χαμηλό pH του στομάχου, γίνεται αδρανές και μεταβολίζεται, όταν εισέρχεται στο λεπτό έντερο όπου το ph είναι υψηλότερο.

Μία ακόμη λανθασμένη αντίληψη που πολύς κόσμος υιοθετεί, είναι πως η κατανάλωση σκευασμάτων με αμινοξέα, βοηθά και ξεκουράζει τον οργανισμό από την χρήση των πεπτικών ενζύμων για την πέψη των πρωτεϊνών και την διάσπαση τους τελικά σε αμινοξέα. Μία τέτοια αντίληψη υποτιμά απίστευτα τις δυνατότητες του οργανισμού μας. Στην πραγματικότητα, το πεπτικό μας σύστημα διαχειρίζεται τις ολόκληρες πρωτεΐνες καλύτερα από τις προ-διασπασμένες, διότι αποδομεί και απορροφά τα αμινοξέα στον βέλτιστο βαθμό για την χρήση τους στον οργανισμό.

Ο μεταβολισμός πρωτεϊνών

Όπως σε όλες του τις λειτουργίες, έτσι και στην διαχείριση των πρωτεϊνών, ο ανθρώπινος οργανισμός παρουσιάζει μία απόλυτη αρμονία και ισορροπία. Οι πρωτεΐνες του οργανισμού και της διατροφής μεταβολίζονται και παράγουν αμινοξέα, τα οποία δημιουργούν την «δεξαμενή αμινοξέων». Ο ρυθμός του καταβολισμού των πρωτεϊνών, αλλά και η πρόσληψη τους από τις τροφές μπορεί να ποικίλει από μέρα σε μέρα, η σύσταση όμως της δεξαμενής αμινοξέων μένει σταθερή. Έτσι μπορεί εύκολα και ανεξάρτητα από την πρόσληψη, να συνθέτει τις πρωτεΐνες που χρειάζεται ή άλλες αζωτούχες ενώσεις για την παραγωγή ενέργειας.

Ισοζύγιο αζώτου. Ο οργανισμός προσπαθεί να κρατά ισορροπία στο άζωτο. Έτσι η σύνθεση νέων πρωτεϊνών ισορροπεί με την αποδόμηση και η πρόσληψη τους με την αποβολή αζώτου στα ούρα, στα κόπρανα και στον ιδρώτα.

Το ισοζύγιο αζώτου γίνεται θετικό στα βρέφη, στα παιδιά και στους εφήβους που αναπτύσσονται, στις έγκυες γυναίκες και σε άτομα που αναρρώνουν από έναν υποσιτισμό ή κάποια πάθηση.

Αντίστοιχα η απώλεια πρωτεϊνών είναι μεγαλύτερη από την πρόσληψη (αρνητικό ισοζύγιο αζώτου), σε άτομα που λιμοκτονούν και που υποφέρουν από εγκαύματα, τραυματισμούς, μολύνσεις και πυρετό. Στις περιπτώσεις αυτές οργανισμός καταστρέφει μυϊκό ιστό και άλλες πρωτεΐνες για παραγωγή ενέργειας.

Η χρήση των αμινοξέων για παραγωγή ενέργειας και γλυκόζης. Όταν δεν υπάρχει επαρκής πρόσληψη υδατανθράκων για παραγωγή γλυκόζης, τα κύτταρα αναγκάζονται να χρησιμοποιήσουν αμινοξέα για παραγωγή ενέργειας και γλυκόζης. Ο οργανισμός αποθηκεύει τη γλυκόζη με την μορφή γλυκογόνου και τα λιπαρά ως τριγλυκερίδια. Οι πρωτεΐνες βρίσκονται διαθέσιμες μόνο ως δομικό συστατικό των ιστών. Σε περίπτωση λοιπόν ανάγκης το σώμα θα διασπάσει αυτές τις πρωτεΐνες για παραγωγή γλυκόζης. Σε περίπτωση λοιπόν υποσιτισμού θα χαθεί άπαχη μάζα, μαζί φυσικά με λιπώδη ιστό.

Η μετατροπή των αμινοξέων σε λίπος. Τα αμινοξέα θα χρησιμοποιηθούν για την δημιουργία λίπους, όταν η πρόσληψη ενέργειας και πρωτεϊνών είναι μεγαλύτερη από τις ανάγκες και παράλληλα η πρόσληψη υδατανθράκων ανεπαρκής (π.χ. ακραίες πρωτεϊνικές δίαιτες και κατανάλωση συμπληρωμάτων με πρωτεΐνες και αμινοξέα). Ο οργανισμός τείνει να χρησιμοποιεί περισσότερες πρωτεΐνες αντί λίπους και τα αμινοξέα που περισσεύουν μπορούν να μετατραπούν σε λίπος. Συνεπώς, οι τροφές πλούσιες σε πρωτεΐνες μπορούν να συνεισφέρουν στην αύξηση βάρους.

Η παραγωγή της ουρίας. Όταν τα αμινοξέα διασπόνται στον οργανισμό, παράγονται αμμωνία (ΝΗ3) και κετονοξέα. Τα κετονοξέα θα τα χρησιμοποιήσει οργανισμό σε πολλές μεταβολικές οδούς όπως η παραγωγή γλυκόζης, χοληστερόλης, λίπους κλπ. Η αμμωνία είναι τοξική για τον οργανισμό και μία ένωση που μπορεί να αποδιοργανώσει την οξεο-βασική ισορροπία του οργανισμού. Έτσι ενώνεται με ένα διοξείδιο του άνθρακα παράγοντας τελικά την ουρία.

Η αποβολή της ουρίας

Το ήπαρ απελευθερώνει την ουρία στο αίμα, όπου κυκλοφορεί μέχρι να φθάσει στους νεφρούς, οι οποίοι με την σειρά τους φιλτράρουν την ουρία από το αίμα και την αποβάλλουν στα ούρα. Σε φυσιολογικές συνθήκες λοιπόν, το ήπαρ δεσμεύει αποτελεσματικά όλη την αμμωνία που κυκλοφορεί στο αίμα, την χρησιμοποιεί για να φτιάξει ουρία, την οποία απελευθερώνει στην κυκλοφορία και στη συνέχεια αναλαμβάνουν οι νεφροί να καθαρίζουν τον οργανισμό από αυτήν. Αυτός ο καταμερισμός της εργασίας μεταξύ ήπατος και νεφρών, επιτρέπει την εύκολη διάγνωση παθήσεων των δύο αυτών οργάνων. Σε ηπατικές παθήσεις, τα επίπεδα της αμμωνίας στο αίμα είναι υψηλά, ενώ σε παθήσεις νεφρών τα επίπεδα ουρίας στο αίμα θα αυξηθούν.

Η ουρία αποτελεί το βασικό μέσω αποβολής του αχρησιμοποίητου αζώτου (Ν) και η ποσότητα της παραγόμενης ουρίας αυξάνει με την αύξηση της πρόσληψης των πρωτεϊνών. Για να μπορέσει ο οργανισμός να διαχειριστεί την ουρία, χρειάζεται νερό. Έτσι τα άτομα που συστηματικά καταναλώνουν δίαιτα αυξημένη σε πρωτεΐνες, πρέπει να καταναλώνουν πολύ νερό ώστε να διαλύουν και να αποβάλουν την ουρία από το σώμα. Χωρίς την αυξημένη κατανάλωση νερού, τα άτομα που καταναλώνουν πολλές πρωτεΐνες διατρέχουν κίνδυνο αφυδάτωσης, διότι το σώμα θα χρησιμοποιήσει δικά του υγρά ώστε να μπορέσει να διαλύσει την ουρία και να απαλλαχτεί απ’ αυτήν. Αυτό εξηγεί γιατί η απώλεια νερού συνοδεύει την δίαιτα που είναι υψηλή σε πρωτεΐνες. Αυτή η απώλεια βάρους κάνει τις πρωτεϊνικές δίαιτες να φαίνονται πολύ αποτελεσματικές, πρόκειται όμως για απώλεια νερού και όχι λίπους.

Συμπληρώματα πρωτεϊνών και αμινοξέων

Διάφορες ιστοσελίδες, καταστήματα υγιεινών τροφών, πολλά γυμναστήρια και περιοδικά προβάλουν και προωθούν μεγάλη ποικιλία τέτοιων συμπληρωμάτων. Ο κόσμος τα καταναλώνει για διάφορους λόγους. Συνηθέστερη αιτία κατανάλωσης πρωτεϊκών συμπληρωμάτων, αποτελεί ο διακαής πόθος για αύξηση της μυϊκής μάζας. Κάποιοι άλλοι τα χρησιμοποιούν για προστατεύσουν τον μυϊκό τους ιστό κατά την απώλεια βάρους. Ορισμένοι πιστεύουν πως τα συμπληρώματα αμινοξέων βοηθούν σε κάποιες παθήσεις, δυναμώνουν τα νύχια, βοηθούν στο ύπνο και άλλα απίθανα σενάρια. Όπως συμβαίνει με κάθε μαγική λύση για θέματα υγείας, τα συμπληρώματα αμινοξέων και πρωτεϊνών όχι μόνο δεν λειτουργούν αλλά μπορεί να είναι επιβλαβή για την υγεία.

Σκόνες πρωτεΐνης. Επειδή το σώμα χτίζει μυς από αμινοξέα, πολλοί αθλητές καταναλώνουν σκόνες πρωτεϊνών με την λανθασμένη ελπίδα της ανάπτυξη μυϊκού ιστού. Η άσκηση χτίζει μυϊκό ιστό, τα συμπληρώματα πρωτεϊνών ΟΧΙ και φυσικά οι αθλητές δεν τα χρειάζονται. Τα συμπληρώματα δεν βελτιώνουν την απόδοση των αθλητών. Τα συμπληρώματα παρέχουν αμινοξέα στον οργανισμό, αλλά οι φυσικές πηγές όπως τα άπαχα κρέατα, το γάλα, τα αυγά και τα όσπρια, παρέχουν όλα τα αμινοξέα που χρειάζονται και ακόμη περισσότερα.

Τα προϊόντα με πρωτεΐνη ορού γάλακτος είναι ιδιαίτερα δημοφιλή στους αθλητές που θέλουν να αυξήσουν τον μυϊκό τους ιστό και όχι μόνο. Πρόκειται για ένα άχρηστο προϊόν που προκύπτει κατά την παραγωγή του τυριού και αποτελεί κοινό συστατικό πολλών πρωτεϊνικών σκευασμάτων σε μορφή σκόνης. Όταν η πρωτεΐνη ορού γάλακτος συνδυάζεται με άσκησης δύναμης, μπορεί να αυξήσουν ελαφρώς την σύνθεση των πρωτεϊνών και την μυϊκή μάζα, δεν βελτιώνουν όμως τις αθλητικές επιδόσεις. Για να χτίσουν οι αθλητές δυνατότερο μυϊκό ιστό, θα πρέπει να καταναλώνουν επαρκή ποσότητα τροφής, ενέργειας και πρωτεϊνών για να υποστηρίξουν τις αυξημένες απαιτήσεις της άσκησης η οποία πράγματι θα αυξήσει τον μυϊκό ιστό. Όσοι εξακολουθούν να πιστεύουν πως έχουν ανάγκη την πρωτεΐνη ορού γάλακτος, μπορούν απλά να καταναλώσουν 1ποτήρι γάλα που θα τους προσφέρει 1,5 γρ από την συγκεκριμένη πρωτεΐνη.

Η καθαρή πρωτεΐνη δεν περιέχει κανένα άλλο θρεπτικό συστατικό, από αυτά που απαιτούνται για το χτίσιμο του μυϊκού ιστού και η ίδια η πρωτεΐνη δεν είναι απαραίτητη για αθλητές που καταναλώνουν φυσιολογική τροφή. Πρόκειται απλά για πλεόνασμα πρωτεΐνης την οποία το σώμα αποδομεί και την χρησιμοποιεί είτε για ενέργεια, είτε την αποθηκεύει ως λίπος. Επίσης η φυσιολογική διαδικασία της απαμίνωσης των αμινοξέων που προκύπτουν από τις πρωτεΐνες που πλεονάζουν, αποτελεί επιπλέον φορτίο για τους νεφρούς, οι οποίοι προσπαθούν απεγνωσμένα να διαχειριστούν το πλεόνασμα αζώτου.

Συμπληρώματα αμινοξέων

Τα απλά αμινοξέα δεν τα συναντάμε στις τροφές και δεν έχουν να προσφέρουν οφέλη στο οργανισμό, όταν καταναλώνονται από συμπληρώματα. Στην πραγματικότητα μπορούν να προκαλέσουν σοβαρά προβλήματα. Το σώμα μας δεν είναι σχεδιασμένο να διαχειρίζεται τις υψηλές συγκεντρώσεις και τους ασυνήθιστους συνδυασμούς αμινοξέων που συναντάμε στα συμπληρώματα. Οι υψηλές δόσεις αμινοξέων προκαλούν διάρροια. Μεγάλη δόση ενός αμινοξέος μπορεί να προκαλέσει υψηλές απαιτήσεις, μειώνοντας τελικά την απορρόφηση άλλων αμινοξέων και αυξάνοντας την πιθανότητα δημιουργίας ελλείψεων (περιοριστικό αμινοξύ). Τελικά τα αμινοξέα που εισέρχονται στο οργανισμό σε περίσσια, μπορεί να λειτουργήσουν ως τοξικές ουσίες. Η τοξικότητα μεμονωμένων αμινοξέων έχει φανεί σε πολλές μελέτες σε πειραματόζωα και φυσικά τα ευρήματα προκαλούν ανησυχία για τον ανθρώπινο οργανισμό. Όσοι λοιπόν χρησιμοποιούν συμπληρώματα αμινοξέων ας το ξανασκεφτούν ή τουλάχιστον ας προσέξουν να προσλαμβάνουν δόσεις όχι μεγαλύτερες από αυτές που περιέχονται στις τροφές.

Οι περισσότεροι υγιείς αθλητές ακολουθούν μία ισορροπημένη διατροφή και φυσικά δεν χρειάζονται συμπληρώματα αμινοξέων. Γίνεται πολύς θόρυβος για τα διακλαδωμένης αλύσου αμινοξέα και τη σχέση τους με την ανάπτυξη των μυών. Έτσι λοιπόν οι διαφημιστές προτρέπουν για την κατανάλωση τους. Ξεχνούν όμως να αναφέρουν ότι οι απλές καθημερινές τροφές τα περιέχουν σε αφθονία. Μεγάλες δόσεις αμινοξέων διακλαδωμένης αλύσου, μπορούν να αυξήσουν πολύ την συγκέντρωση της αμμωνίας στο αίμα, ο οποία είναι τοξική για τον εγκέφαλο. ΜΟΝΟ σε ειδικές παθολογικές καταστάσεις όπως είναι η ηπατική εγκεφαλοπάθεια, είναι χρήσιμα και όχι σε φυσιολογικά και υγιή άτομα.

Υπάρχουν δύο περιπτώσεις στις οποίες προτείνεται, αλλά πάντα με επιφύλαξη, η κατανάλωση συγκεκριμένων αμινοξέων σε μορφή συμπληρώματος. Το αμινοξύ λυσίνη φαίνεται να παρεμποδίζει ή να ανακουφίζει τις πληγές που προκαλεί ο έρπης στο στόμα ή την εμφάνιση του στα γεννητικά όργανα. Το αμινοξύ τρυπτοφάνη φαίνεται να ανακουφίζει τον πόνο, την κατάθλιψη και την αϋπνία. Στην περίπτωση της λυσίνης, τα επιστημονικά ευρήματα είναι κάποιες φορές αντιφατικά, αλλά η κατανάλωση της είναι ασφαλής όταν δεν ξεπερνά τα 3 γρ την ημέρα, χωρισμένα σε 3 τουλάχιστον δόσεις και καταναλώνεται μαζί με τα γεύματα.

Η τρυπτοφάνη μπορεί να είναι αποτελεσματική στο πόνο και στον ύπνο, αλλά η χρήση της είναι ακόμη σε πειραματικό στάδιο. Περίπου 20 χρόνια πριν, σε έρευνα στην οποία συμμετείχαν 1500 άνθρωποι, οι οποίοι κατανάλωναν συμπληρώματα τρυπτοφάνης, ανέπτυξαν μία σπάνια διαταραχή στο αίμα που ονομάστηκε «σύνδρομο ηωσινοφιλίας- μυαλγίας» (ΕΜS). Το σύνδρομο αυτό χαρακτηρίζεται από έντονο μυϊκό πόνο και πόνο στις αρθρώσεις, πολύ υψηλό πυρετό και σε ακραίες περιπτώσεις θάνατο. Στην παραπάνω έρευνα έχασαν τη ζωή τους 36 άτομα. Αρχικά είχαν ενοχοποιηθεί πιθανές προσμίξεις στα συμπληρώματα τρυπτοφάνης, αλλά θεωρείται πιθανό να προκληθεί EMS ακόμη κι αν το συμπλήρωμα τρυπτοφάνης είναι καθαρό.

Τελικά, για ποιο λόγο να ρισκάρει κανείς καταναλώνοντας συμπληρώματα πρωτεϊνών και αμινοξέων.