Κάθε φορά που προκύπτει ένα καινούργιο ερευνητικό στοιχείο, οι εταιρείες προσπαθούν να το εκμεταλλευτούν και ένα νέο σκεύασμα – συμπλήρωμα διατροφής γεννιέται. Ορολογίες όπως αντιοξειδωτικά, λυκοπένιο, κολλαγόνο και πολλά άλλα, γίνονται οικίες και χρησιμοποιούνται καθημερινά από πολύ κόσμο. Γνωστά πρόσωπα της τηλεόρασης, προσπαθούν να μας πείσουν για τις «μαγικές» ιδιότητες αυτών των σκευασμάτων και για τον «σπουδαίο» ρόλο τους κατά των παθήσεων και της γήρανσης. Έτσι λοιπόν ολοένα και περισσότερα σκευάσματα εμφανίζονται στην αγορά και οι εισπράξεις των εταιρειών αυξάνουν.

 

Η επιστημονική κοινότητα συνεχίζει την έρευνα γύρω από τα αντιοξειδωτικά και τις ιδιότητες τους και όπως θα δούμε παρακάτω, πάντοτε κερδίζουν οι τροφές και όχι τα συμπληρώματα.

Οι ελεύθερες ρίζες στην υγεία μας

Κατά την διάρκεια μεταβολικών αντιδράσεων, κάποιες φορές το οξυγόνο αντιδρά με ορισμένες ενώσεις, παράγοντας επικίνδυνες και ασταθείς ουσίες, γνωστές ως ελεύθερες ρίζες. Επιπρόσθετα, περιβαλλοντολογικοί παράγοντες όπως είναι η υπεριώδης ακτινοβολία, η μόλυνση του περιβάλλοντος και το κάπνισμα, οδηγούν επίσης ελεύθερες ρίζες.

Το μόριο της ελεύθερης ρίζας έχει ένα ή περισσότερα μονήρη ηλεκτρόνια. Ένα ηλεκτρόνια μόνο του είναι πολύ ασταθές και ιδιαίτερα δραστήριο. Για να ανακτήσει την σταθερότητα του, βρίσκει μία σταθερή και ευάλωτη ένωση, από την οποία θα «κλέψει» ένα ηλεκτρόνιο.

Μετά την απώλεια του ηλεκτρονίου, η σταθερή ένωση, γίνεται και αυτή ελεύθερη ρίζα και κλέβει ένα ηλεκτρόνιο από κάποια άλλη σταθερή ένωση. Αυτή η αλυσίδα κλοπής ηλεκτρονίων, οδηγεί στην παραγωγή περισσοτέρων ελευθέρων ριζών.

Τα αντιοξειδωτικά εξουδετερώνουν τις ελεύθερες ρίζες χαρίζοντας ένα από τα δικά τους ηλεκτρόνια, μετατρέποντας τις ελεύθερες ρίζες σε σταθερές ενώσεις και διακόπτοντας έτσι την αλυσιδωτή αντίδραση. Όταν τα αντιοξειδωτικά χάνουν τα ηλεκτρόνια τους, παραμένουν σταθερές ενώσεις, χωρίς να μετατρέπονται σε ελεύθερες ρίζες.

Κάποιες φορές η επιθετική δραστηριότητα των ελευθέρων ριζών είναι χρήσιμη και ευεργετική. Για παράδειγμα τα κύτταρα του ανοσοποιητικού μας συστήματος τις χρησιμοποιούν ως όπλο για να καταστρέψουν παθογόνους ιούς και βακτήρια. Βέβαια, να μην ξεχνάμε πως στις περισσότερες περιπτώσεις οι ελεύθερες ρίζες δημιουργούν εκτεταμένη ζημιά στον οργανισμό. Καταστρέφουν τα πολυακόρεστα λιπαρά οξέα στις λιποπρωτεϊνες και στις κυτταρικές μεμβράνες, διαταράσσοντας την μεταφορά ουσιών μέσα και έξω από τα κύτταρα. Καταστρέφουν επίσης το DNA και το RNA, εξασθενώντας τις κυτταρικές λειτουργίες, προκαλώντας έτσι φλεγμονώδη αντίδραση. Όλες αυτές οι δράσεις συνεισφέρουν στην καταστροφή των κυττάρων και στην εξέλιξη διαφόρων παθήσεων και γήρανσης.

Η φυσική άμυνα του οργανισμού, προσπαθεί να ελέγξει και να διορθώσει τα προβλήματα που δημιουργούνται από τις ελεύθερες ρίζες. Στην πραγματικότητα οι μηχανισμοί άμυνας και επιδιόρθωσης δεν είναι δυνατόν να είναι 100% αποτελεσματικοί, εξασθενούν ακόμη περισσότερο με την ηλικία και η ζημιά συσσωρεύεται (οξειδωτικό στρες). Μέχρι κάποιο σημείο τα αντιοξειδωτικά της τροφής μπορούν να βοηθήσουν κατά του οξειδωτικού στρες, εάν όμως δεν προσλαμβάνονται επαρκώς ή εάν η παραγωγή ελευθέρων ριζών είναι πολύ αυξημένη, τα προβλήματα υγείας πολλαπλασιαστούν. Οι ελεύθερες ρίζες οδηγούν σε ασθένειες όχι μόνο λόγω της μη αναστρέψιμης καταστροφής χρήσιμων κυτταρικών ενώσεων, αλλά διότι σηματοδοτούν συγκεκριμένες δραστηριότητες μέσα στο κύτταρο. Οι έρευνες δείχνουν πως οι ελεύθερες ρίζες καταστρέφουν και τα αντιοξειδωτικά προστατεύουν τη νοητική λειτουργία, τη διαδικασία της γήρανσης και από την ανάπτυξη παθήσεων όπως είναι ο καρκίνος, οι αρθρίτιδες, καταρράκτης, διαβήτης και καρδιαγγειακά νοσήματα.

Προστασία από τις ελεύθερες ρίζες

Το σώμα μας διαθέτει ορισμένες αμυντικές γραμμές απέναντι στις καταστροφικές ελεύθερες ρίζες. Ένα σύστημα ενζύμων αφοπλίζει τις πιο επικίνδυνες ρίζες. Η δράση αυτών των ενζύμων εξαρτάται από το σελήνιο, τον χαλκό, το μαγνήσιο και τον ψευδάργυρο. Εάν η διατροφή είναι ανεπαρκής στα συγκεκριμένα μέταλλα, η άμυνα του οργανισμού απέναντι στις ελεύθερες ρίζες εξασθενεί. Μία ακόμη γραμμή άμυνας είναι οι βιταμίνες Ε, C και β-καροτένιο. Η βιταμίνη Ε προστατεύει τα λιπίδια του οργανισμού (πχ κυτταρικές μεμβράνες και λιποπρωτεϊνες) από τις ελεύθερες ρίζες. Το β-καροτένιο λειτουργεί επίσης σαν αντιοξειδωτικό στις κυτταρικές μεμβράνες. Η βιταμίνη C προστατεύει άλλους ιστούς όπως είναι το δέρμα και τα υγρά του αίματος. Φαίνεται να εξειδικεύεται στην εξουδετέρωση ελευθέρων ριζών που προέρχονται από την μόλυνση του ατμοσφαιρικού αέρα και το κάπνισμα. Μπορεί επίσης να επαναφέρει την οξειδωμένη βιταμίνη Ε στην ενεργή της μορφή.

Σπουδαία πηγή αντιοξειδωτικών αποτελούν τα φλαβονοειδή, γνωστά και ως φυτοχημικά. Μαζί με τα υπόλοιπα θρεπτικά συστατικά μειώνουν τη ζημιά που προκαλούν οι ελεύθερες ρίζες, με τους εξής τρόπους:

- Περιορίζουν την δημιουργία ελευθέρων ριζών.

- Καταστρέφουν τις ελεύθερες ρίζες και τις πρόδρομες ενώσεις.

- Κινητοποιούν την ενζυμική αντιοξειδωτική δραστηριότητα.

- Διορθώνουν την ζημιά που προκαλούν οι ελεύθερες ρίζες.

- Κινητοποιούν την ενζυμική δραστηριότητα της επιδιόρθωσης.

- Υποστηρίζουν την διατήρηση του ανοσοποιητικού συστήματος.

Οι παραπάνω δράσεις παίζουν σπουδαίο ρόλο στην προστασία από χρόνιες παθήσεις, όπως είναι ο καρκίνος και τα καρδιαγγειακά νοσήματα.

Προστασία από τον καρκίνο

Η καταστροφή του κυτταρικού DNA, η οποία πολλές φορές οφείλεται στις ελεύθερες ρίζες, σηματοδοτεί την εμφάνιση καρκίνου. Τα αντιοξειδωτικά μειώνουν τον κίνδυνο για καρκίνο, παρεμποδίζοντας την καταστροφή του DNA (μείωση της 8 - υδροξυ-γουανοσίνης στα ούρα). Πολλοί ερευνητές αναφέρουν μειωμένα ποσοστά καρκίνου σε άτομα που καταναλώνουν άφθονα φρούτα και λαχανικά, τα οποία είναι φυσικά πλούσια σε αντιοξειδωτικά. Οι έρευνες δείχνουν πως όσο αυξάνεται η κατανάλωση φρούτων και λαχανικών, τόσο μειώνεται η καταστροφή του DNA και όσο αυξάνει η κατανάλωση κόκκινου κρέατος, αυξάνει και η καταστροφή του DNA. Για αποφυγή παρερμηνεύσεων, θα πρέπει να σημειωθεί πως η κατανάλωση κόκκινου κρέατος στα φυσιολογικά επίπεδα των αναγκών, δεν σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο.

Τροφές πλούσιες σε βιταμίνη C φαίνεται να προστατεύουν από συγκεκριμένες μορφές καρκίνου όπως είναι ο καρκίνος του οισοφάγου. Αυτή η συσχέτιση, δείχνει τα σημαντικά οφέλη μίας διατροφής πλούσια σε φρούτα και λαχανικά και παράλληλα χαμηλής σε κορεσμένα λιπαρά. ΠΡΟΣΟΧΗ! Κάτι τέτοιο δεν σημαίνει όμως πως η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής με βιταμίνη C, θεραπεύει ή προστατεύει από τον καρκίνο.

«Η βιταμίνη C σε υψηλές δόσεις, συμπεριφέρεται ως προ-οξειδωτικό, οδηγώντας στη δημιουργία ελευθέρων ριζών.»

Πολλοί ερευνητές υποθέτουν πως η βιταμίνη E, μπορεί να εμποδίζει την δημιουργία καρκίνου. Τα ευρήματα όμως είναι συγκεχυμένα και αντικρουόμενα.

Η υψηλή κατανάλωση β-καροτένιου συνδέεται με μειωμένη θνησιμότητα απ’ όλες τις αιτίες και χαμηλότερα ποσοστά ορισμένων καρκίνων.

Σε κάθε περίπτωση τα ερευνητικά δεδομένα δεν πρέπει να αποτελούν προτροπή για κατανάλωση συμπληρωμάτων διατροφής, αλλά κίνητρο για «Μεσογειακή Διατροφή».

Προστασία από καρδιαγγειακά

Είναι γνωστό πως τα αυξημένα επίπεδα χοληστερόλης και ιδιαίτερα της LDL χοληστερόλης, αποτελούν βασικό παράγοντα κινδύνου για καρδιαγγειακά νοσήματα. Υπάρχουν δύο σενάρια για την συμμετοχή των ελευθέρων ριζών στα καρδιαγγειακά νοσήματα. Σύμφωνα με το ένα σενάριο η LDL οξειδώνεται στα αρτηριακά τοιχώματα, αλλάζοντας δομή και λειτουργία. Στη συνέχεια η οξειδωμένη LDL επιταχύνει την δημιουργία αθηρωματικής πλάκας. Σύμφωνα με το 2ο σενάριο αυτές οι ελεύθερες ρίζες οξειδώνουν τα πολυακόρεστα λιπαρά οξέα των κυτταρικών μεμβρανών, προκαλώντας αλλαγές στα τοιχώματα των αρτηριών, εμποδίζοντας την φυσιολογική ροή του αίματος. Η ευαισθησία σε μία τέτοια οξειδωτική καταστροφή των αρτηριακών τοιχωμάτων, αυξάνεται όταν η διατροφή μας περιέχει πολλά κορεσμένα λιπαρά ή κάπνισμα. Αντίθετα, μία διατροφή με πολλά φρούτα και λαχανικά ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με λίγα κορεσμένα λιπαρά, ενισχύει την αντιοξειδωτική άμυνα του οργανισμού και φυσικά παρεμποδίζει την οξείδωση της LDL και την μετατροπή της στην δραστήρια αθηρωγόνο μορφή της.

«Τα αντιοξειδωτικά προστατεύουν από καρδιαγγειακά νοσήματα»

Επιδημιολογικές μελέτες έδειξαν ότι άτομα τα οποία κατανάλωναν τροφές πλούσιες σε βιταμίνη Ε, έχουν μικρότερα ποσοστά αθηρωματικής πλάκας και καρδιαγγειακών νοσημάτων. Μεταξύ άλλων λοιπόν, η βιταμίνη Ε φαίνεται να προστατεύει από την οξείδωση την LDL και κατ’ επέκταση τα τοιχώματα των αρτηριών από φλεγμονές και τραυματισμούς και θρομβώσεις.

Άλλες έρευνες έδειξαν πως η βιταμίνη C, προστατεύει την LDL από την οξείδωση, αυξάνει τα επίπεδα της HDL, μειώνει την ολική χοληστερόλη και βελτιώνει την αρτηριακή πίεση. Η βιταμίνη C φαίνεται να μειώνει την φλεγμονώδη αντίδραση στα αρτηριακά τοιχώματα, η οποία προκαλείται από τις ελεύθερες ρίζες.

Τελικά … τροφές ή συμπληρώματα;

Η παραγωγή ελευθέρων ριζών στον οργανισμό, είναι αναπόφευκτη. Για να διατηρήσουμε την άμυνα του οργανισμού, θα πρέπει καθημερινά και συστηματικά να καταναλώνουμε επαρκής ποσότητες αντιοξειδωτικών, ώστε να μειωθούν οι φθορές του οργανισμού.

Τίθεται όμως το ερώτημα: Θα πρέπει τα αντιοξειδωτικά να προσλαμβάνονται από τις τροφές ή από τα συμπληρώματα διατροφής;

Τα φρούτα και τα λαχανικά προσφέρουν στον οργανισμό όχι μόνο πολλά αντιοξειδωτικά, αλλά και ποικιλία πολύτιμων βιταμινών, μετάλλων και ιχνοστοιχείων. Είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε ότι η ανεπάρκεια αυτών των συστατικών μπορεί να καταστρέψει άμεσα το DNA, όπως ακριβώς και οι ελεύθερες ρίζες. Καταναλώνοντας λοιπόν πολλά φρούτα και λαχανικά, προστατευόμαστε από την έλλειψη των θρεπτικών συστατικών και από ασθένειες, μειώνοντας έτσι την θνησιμότητα. Όλες οι μεταβολικές και επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν

Τρεις είναι οι βασικές διατροφικές οδηγίες για προστασία από καρδιαγγειακά νοσήματα:

1. Χρησιμοποιείστε πολυακόρεστα λιπαρά, αποφεύγοντας κορεσμένα, υδρογονωμένα και trans λιπαρά.

2. Επιλέξτε τροφές πλούσιες σε ωμέγα 3 λιπαρά οξέα.

3. Φροντίστε η διατροφή σας να είναι πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, καρπούς, δημητριακά και όσπρια.

Μία τέτοιου τύπου διατροφή σε συνδυασμό με συστηματική άσκηση, έλεγχο βάρους και αποφυγή καπνίσματος, αποτελεί την καλύτερη συνταγή υγείας.

Θα πρέπει εδώ να σημειώσουμε πως η κατανάλωση συμπληρωμάτων διατροφής, δεν έχει θέση σε συστάσεις που αφορούν την αποφυγή παθήσεων και την διατήρηση καλής υγείας.

Σε καμία περίπτωση η επιστημονική κοινότητα δεν προτείνει την συστηματική κατανάλωση συμπληρωμάτων διατροφής, για διατήρηση καλής υγείας και αντιοξειδωτική κάλυψης. Τα ευρήματα για τα συμπληρώματα είναι ασαφή και ανεπαρκή. Μάλιστα υπάρχουν έρευνες που δείχνουν πως η αυξημένη κατανάλωση συμπληρωμάτων, είναι πιθανό να οδηγήσει στα ακριβώς αντίθετα αποτελέσματα. Τα φρούτα και τα λαχανικά περιέχουν πολλά αντιοξειδωτικά, μεγάλη περιεκτικότητα φυτοχημικών, πολλά εκ των οποίων παρουσιάζουν σπουδαία αντιοξειδωτική ικανότητα και έχουν αποδεδειγμένη συμβολή στη μείωση καρκίνων και άλλων εκφυλιστικών παθήσεων. Παρόμοιες αποδείξεις δεν υπάρχουν για τα συμπληρώματα διατροφής. Χωρίς λοιπόν χειροπιαστές αποδείξεις για τα οφέλη των συμπληρωμάτων, δεν μπορούμε να προτείνουμε την συστηματική κατανάλωση τους, αναλαμβάνοντας πιθανό ρίσκο. Και το ρίσκο φυσικά υπάρχει!

Σκεφτείτε πως σε έρευνες όπου εξετάστηκε η σχέση των συμπληρωμάτων βιταμίνης Α, βιταμίνης Ε, β-καροτένιου και συνδυασμού αυτών με την θνησιμότητα, δεν βρέθηκε κανένα όφελος από την χρήση αυτών των σκευασμάτων, γι’ αυτό λοιπόν θα πρέπει να αποφεύγονται. Στην πραγματικότητα η συστηματική κατανάλωση συμπληρωμάτων με β-καροτένιου σε καπνιστές, αύξησε τον κίνδυνο για καρκίνο του πνεύμονα, αυξάνοντας τον σχηματισμό ελευθέρων ριζών.

Ακόμη κι αν οι έρευνες δείξουν πως ένα συγκεκριμένο θρεπτικό συστατικό μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά ως συστατικό της τροφής, να ξέρετε πως το ίδιο δεν μπορεί να συμβεί όταν αυτό περιέχεται σε σκεύασμα. Στις τροφές υπάρχει αφθονία αντιοξειδωτικών στις σωστές δόσεις. Στα σκευάσματα υπάρχουν ορισμένα μόνο, κι αυτά σε μεγάλες φαρμακολογικές δόσεις και τα οποία μπορούν τελικά να συμπεριφερθούν ως προ-οξειδωτικά και τελικά ως ελεύθερες ρίζες.

Ακόμη και στην περίπτωση της τόσο γνωστής βιταμίνης C, θα πρέπει να ξέρετε πως σε υψηλές δόσεις από συμπληρώματα φαίνεται να αυξάνει τον κίνδυνο για καρδιαγγειακά σε γυναίκες με διαβήτη.

Θα πρέπει να είναι ξεκάθαρο πως ο καλύτερος τρόπος είναι η ένταξη αντιοξειδωτικών από τροφές όπως είναι τα φρούτα και τα λαχανικά και όχι από σκευάσματα.