Την ίδια στιγμή που το πρόβλημα της παχυσαρκίας είναι κυρίαρχο σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, τα ηλικιωμένα άτομα αντιμετωπίζουν συχνά σοβαρά προβλήματα υποσιτισμού. Ποιοι είναι οι πιθανοί λόγοι; Πως μπορούν να το αντιληφθούν τα οικεία πρόσωπα; Πως πρέπει να αντιμετωπιστεί;

Φυσιολογικές αλλαγές

Κατά την διαδικασία της γήρανση, συμβαίνουν μη αναστρέψιμες αλλαγές σε όλα τα όργανα του οργανισμού με αποτέλεσμα την σταδιακή πτώση της λειτουργίας τους. Όλες αυτές οι φυσιολογικές αλλαγές επηρεάζονται από την θρεπτική τους κατάσταση, όπως ακριβώς συμβαίνει κατά την ανάπτυξη του οργανισμού σε νεαρές ηλικίες.

Αύξηση του σωματικού βάρους

Στον δυτικό κόσμο, τα 2/3 των ηλικιωμένων ατόμων είναι υπέρβαρα ή παχύσαρκα. Είναι γνωστό πως η παχυσαρκία μπορεί να οδηγήσει σε μια σειρά από σοβαρά προβλήματα και χρόνιες παθήσεις. Παρόλα αυτά οι γενικές οδηγίες σχετικά με τον προσδιορισμό του φυσιολογικού βάρος, ίσως είναι λίγο αυστηρές για τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Η σπουδαιότητα του σωματικού βάρους στην προστασία από χρόνιες παθήσεις, διαφέρει για τα ηλικιωμένα άτομα. Το μέτρια αυξημένο σωματικό βάρος μπορεί τελικά να μην είναι επικίνδυνο για την υγεία. Σε άτομα άνω των 65, ο κίνδυνος για προβλήματα υγείας που σχετίζονται με το σωματικό βάρος εμφανίζεται με ΔΜΣ >27. Θα πρέπει βέβαια να σημειώσουμε πως σε περίπτωση όχι απλά υπέρβαρου, αλλά εγκατεστημένης παχυσαρκίας μπορεί να προκύψουν σοβαρές επιπλοκές στην υγεία και η απώλεια βάρους μπορεί να βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα ζωής.

Σε ορισμένα ηλικιωμένα άτομα, το χαμηλό σωματικό βάρος μπορεί να είναι πιο επιβλαβές για την υγεία σε σχέση με το αυξημένο. Συχνά το σωματικό βάρος σχετίζεται με υποσιτισμό και πιθανούς τραυματισμούς από πτώσεις. Πολλοί ηλικιωμένοι βιώνουν ακούσια απώλεια βάρους κυρίως λόγω ανεπαρκούς διατροφής. Χωρίς διατροφική επάρκεια και γεμάτες διατροφικές «αποθήκες», τα ηλικιωμένα άτομα είναι απροστάτευτα απέναντι σε διάφορες ασθένειες. Ακόμη και μία μικρή απώλεια βάρους (5%) για ένα ήδη ελλιποβαρές άτομο μπορεί να αυξήσει σημαντικά την πιθανότητα διαφόρων ασθενειών, ακόμη και πρόωρου θανάτου, καθιστώντας το κάθε του γεύμα «σανίδα σωτηρίας».

Η αναπόφευκτη απώλεια άπαχης μάζας

Τα ηλικιωμένα άτομα γενικά τείνουν να χάνουν οστική και μυϊκή μάζα και να αυξάνουν τον λιπώδη ιστό. Πολλές από αυτές τις αλλαγές συμβαίνουν διότι ορισμένες ορμόνες που ρυθμίζουν την όρεξη γίνονται πιο αδρανείς με την ηλικία και κάποιες άλλες πιο ενεργές.

Η «σαρκοπενία» (απώλεια μυϊκής μάζας) γίνεται εμφανής με την ηλικία και μπορεί να πάρει δραματικές διαστάσεις. Όσο χάνεται η μυϊκή μάζα, τα άτομα γίνονται αδύναμα και χάνουν την δυνατότητα να κινούνται και να διατηρούν την ισορροπία τους, κάνοντας τις πτώσεις πιο πιθανές. Οι περιορισμοί που ακολουθούν την απώλεια μυϊκής μάζας και δύναμης, παίζουν σημαντικό ρόλο στην εξασθένιση της υγείας που συνοδεύει την διαδικασία της γήρανσης. Η σωστή διατροφή και η συστηματική άσκηση βοηθούν στην διατήρηση της μυϊκής μάζας, της δύναμης και της ισορροπίας, περιορίζοντας τις αλλαγές της σύνθεσης τους σώματος που συνοδεύουν το γήρας.

Παράγοντες κινδύνου για «σαρκοπενία» αποτελούν η απώλεια βάρους, η μειωμένη φυσική δραστηριότητα και το κάπνισμα. Η παχυσαρκία και οι φλεγμονώδεις καταστάσεις που την συνοδεύουν, μπορούν επίσης να συνεισφέρουν στην «σαρκοπενία».

Οι επιπτώσεις στο ανοσοποιητικό σύστημα

Οι λειτουργίες του ανοσοποιητικού συστήματος, χάνονται όσο το γήρας προχωρά. Σε περίπτωση ασθένειας το ανοσοποιητικό σύστημα υπερδιεγείρεται. Αυτή η αναποτελεσματική και υπερβολική αντίδραση του οργανισμού, οδηγεί σε χρόνια φλεγμονώδη κατάσταση που συνοδεύει την αδυναμία, την ασθένεια και τον θάνατο.

Σε γνωστές και διαφορετικές παθήσεις που ταλαιπωρούν τα ηλικιωμένα άτομα όπως είναι η αθηροσκλήρωση, το Alzheimer, η ρευματοειδής αρθρίτιδα αλλά και η παχυσαρκία, υποβόσκει μια φλεγμονώδη κατάσταση. Λόγω αυτή της σχέσης, συχνά η ύπαρξη φλεγμονής θεωρείται παράγοντας κινδύνου, ενώ την ίδια στιγμή υποστηρίζει την υγεία καθώς αποτελεί εργαλείο του ανοσοποιητικού μας συστήματος στην αντιμετώπιση της εισβολής μικροοργανισμών και της επιδιόρθωσης κατεστραμμένων ιστών. Τελικά η διαχείριση της φλεγμονής αποτελεί πρόκληση, ώστε αφενός να διατηρηθούν τα οφέλη και αφετέρου να περιοριστούν οι επιβλαβής συνέπιες.

Το ανοσοποιητικό μας σύστημα δεν εξασθενεί μόνο από το γήρας και τις ασθένειες, αλλά και από διατροφικές ελλείψεις. Ο συνδυασμός λοιπόν της γήρανσης, των ασθενειών και του υποσιτισμού κάνουν τα ηλικιωμένα άτομα ιδιαίτερα ευαίσθητα σε μεταδοτικά νοσήματα. Το κερασάκι στην τούρτα είναι πως στις περιπτώσεις ηλικιωμένων ατόμων με εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα, τα αντιβιοτικά μπορεί να μην είναι αποτελεσματικά. Συνεπώς τα μεταδοτικά νοσήματα αποτελούν συχνή αιτία θανάτου σε μεγάλες ηλικίες.

Τα ηλικιωμένα άτομα μπορούν να βελτιώσουν το ανοσοποιητικό τους σύστημα με σωστή διατροφή και συστηματική φυσική δραστηριότητα.

Οι αλλαγές του πεπτικού σωλήνα

Με την ηλικία τα εντερικά τοιχώματα χάνουν την δύναμη και την ελαστικότητα τους και οι ορμονικές εκκρίσεις διαφοροποιούνται. Οι αλλαγές αυτές μειώνουν την κινητικότητα του εντέρου, καθιστώντας την δυσκοιλιότητα συχνό φαινόμενο στα ηλικιωμένα άτομα. Οι αλλαγές στις ορμονικές εκκρίσεις μειώνουν επίσης την όρεξη οδηγώντας σε περιορισμό της προσλαμβανόμενης ενέργειας και τελικά σε απώλεια βάρους.

Οι αλλαγές του πεπτικού συστήματος μπορούν να εξασθενίσουν την διαδικασία της πέψης και την απορρόφηση θρεπτικών συστατικών όπως της Β12, της βιοτίνης, του φολικού οξέως, του ασβεστίου, του σιδήρου και του ψευδαργύρου.

Η δυσφαγία αναπτύσσεται ευκολότερα στα ηλικιωμένα άτομα. Η δυσκολία στην κατάποση μιας συνηθισμένης μπουκιάς φαγητού, μπορεί να οδηγήσει σε πόνο, σε κινδύνους και σε φόβο για το φαγητό. Κάποιες φορές ακόμη και τα υγρά μπορεί να αποτελέσουν πρόβλημα. Τελικά τα άτομα που αναπτύσσουν δυσφαγία, καταναλώνουν λιγότερο φαγητό με αποτέλεσμα την απώλεια βάρους, τον υποσιτισμό και την αφυδάτωση. Στις περιπτώσεις αυτές χρειάζεται εξατομικευμένη διαιτολογική παρέμβαση. Το διαιτολόγιο θα πρέπει να περιλαμβάνει τροφές σε υγρή μορφή, τροφές μαλακές, τρυφερά μαγειρεμένες ή σε μορφή πουρέ.

Προβλήματα της οδοντοστοιχίας

Η συστηματική φροντίδα των δοντιών από τη νεαρή ηλικία, προστατεύει από σοβαρά προβλήματα με τα δόντια, τα οποία είναι συχνά στα ηλικιωμένα άτομα. Οι καταστάσεις αυτές δυσκολεύουν την μάσηση και δημιουργούν πόνους. Ακόμη και οι μασέλες, όσο καλά κι αν είναι τοποθετημένες, δεν είναι τόσο αποτελεσματικές όσο τα φυσικά δόντια. Η ημιτελής μάσηση της τροφής μπορεί να επηρεάζει την πέψη των πρωτεϊνών.

Όσοι λοιπόν αντιμετωπίζουν προβλήματα με τα δόντια τους, περιορίζουν τις διατροφικές τους επιλογές, σε τρόφιμα πιο μαλακά. Τελικά ορισμένες ομάδες τροφίμων αρχίζουν να εξαφανίζονται και φυσικά η θρεπτική επάρκεια της τροφής μειώνεται. Τα φρούτα και τα λαχανικά αποτελούν συνήθως τροφές που εγκαταλείπονται από όσους αντιμετωπίζουν οδοντιατρικά προβλήματα. Η απουσία των φυτικών ινών, βιταμινών και αντιοξειδωτικών θα επιδεινώσει με την σειρά της τα προβλήματα της οδοντοστοιχίας, αλλά της συνολικής υγείας του ατόμου.

Η φυσιολογική απώλεια των αισθήσεων

Η απώλεια των αισθήσεων και άλλες φυσικές αλλαγές του γήρατος, εμπλέκονται με την δυνατότητα των ατόμων να σιτίζονται επαρκώς. Η μειωμένη όραση, για παράδειγμα, μπορεί να δυσκολέψει την μετακίνηση προς τα καταστήματα, την ανάγνωση των ετικετών, το μέτρημα των χρημάτων και την επιλογή των τροφίμων, μετατρέποντας τα ψώνια σε τραυματική εμπειρία. Τα άτομα με μειωμένη κινητικότητα συναντούν επίσης σοβαρές δυσκολίες στο πλύσιμο και το μαγείρεμα της τροφής. Η γεύση και η όσφρηση μειώνονται με την ηλικία και κάνουν το γεύμα λιγότερο ελκυστικό.

Όλες αυτές οι δυσκολίες μειώνουν τελικά την επιθυμία του ηλικιωμένου ατόμου για φαγητό. Εάν ένα άτομο τρώει λιγότερο, η απώλεια βάρους και οι διατροφικές ελλείψεις ακολουθούν.

Ψυχολογικές και κοινωνικές αλλαγές

Η κατάθλιψη είναι συχνή σε ηλικιωμένα άτομα και επηρεάζει τις απλές καθημερινές τους δραστηριότητες. Η απώλεια συντρόφων, φίλων και άλλων αγαπημένων ατόμων καθιστά τα άτομα θλιμμένα και αδύναμα να ξεπεράσουν την κατάθλιψη. Η μοναξιά και η θλίψη κάνει το μαγείρεμα της τροφής να είναι αδιάφορο.

Ο υποσιτισμός είναι πιο συχνός σε άτομα που νοσηλεύονται ή που ζούνε σε γηροκομία. Είναι επίσης συχνός σε άτομα που ζουν μόνα τους και πιο συχνά στους άντρες. Η μοναχική ζωή είναι άμεσα συνδεδεμένη με διατροφικές ελλείψεις και χαμηλή πρόσληψη ενέργειας.

Η διατροφική προσέγγιση των ηλικιωμένων ατόμων

Το νερό

Ανεξάρτητα από τις πραγματικές ανάγκες για υγρά, πολλά ηλικιωμένα άτομα δεν φαίνεται να αισθάνονται εύκολα τη δίψα ή το στεγνό στόμα. Τα άτομα που προσέχουν ηλικιωμένα άτομα, δυσκολεύονται να τα πείσουν να καταναλώσουν αρκετό νερό ή χυμούς. Πολλοί ηλικιωμένοι αποφεύγουν την κατανάλωση υγρών, είτε επειδή παρουσιάζουν το φαινόμενο της ακράτειας, είτε διότι θέλουν να αποφύγουν την επίσκεψη στην τουαλέτα.

Η αφυδάτωση αποτελεί απειλή για τα ηλικιωμένα άτομα. Το συνολικό νερό του σώματος υποχωρεί με την ηλικία και έτσι αρκεί ένα μέτριο στρες του οργανισμού, όπως είναι ο πυρετός ή απλά ο ζεστός καιρός, ώστε να επιταχυνθεί η αφυδάτωση στα ηλικιωμένα άτομα. Τα αφυδατωμένα άτομα είναι πολύ πιο ευάλωτα σε μολύνσεις του ουροποιητικού συστήματος, σε πνευμονία, σύγχυση και αποπροσανατολισμό.

Καλό θα είναι λοιπόν τα ηλικιωμένα άτομα να καταναλώνουν τουλάχιστον 6 ποτήρια νερό ή άλλα ροφήματα ανά ημέρα. Να επιλέγονται επίσης τροφές που περιέχουν πολλοί νερό όπως είναι οι σούπες, το καρπούζι, αλλά και όλα τα φρούτα και λαχανικά.

Οι θερμιδικές ανάγκες σε σχέση με την ηλικία

Οι ενεργειακές ανάγκες μειώνονται περίπου 5% ανά δεκαετία, κυρίως λόγω της μείωσης της φυσικής δραστηριότητας των ατόμων όσο μεγαλώνουν. Επιπρόσθετα ο βασικός μεταβολισμός μειώνεται 1-2% ανά δεκαετία, λόγω της μείωσης του μυϊκού ιστού και της λειτουργίας του θυρεοειδή αδένα.

Έτσι οι ηλικιωμένοι χρειάζονται λιγότερο φαγητό για διατηρήσουν το σωματικό τους βάρος. Οι ανάγκες όμως στα επιμέρους θρεπτικά συστατικά παραμένουν υψηλές. Έτσι δεν υπάρχει αρκετός χώρος στην διατροφή τους για πρόσθετα σάκχαρα, λιπαρά (γλυκά κλπ) και αλκοόλ. Οι τροφές αυτές περιέχουν πολλές θερμίδες και ελάχιστα θρεπτικά συστατικά, με αποτέλεσμα την αύξηση βάρους με παράλληλο υποσιτισμό. Θα πρέπει να επιλέγονται κυρίως «καθαρές» τροφές υψηλής θρεπτικής αξίας.

Πρωτεΐνες

Θα πρέπει να επιλέγονται άπαχα κρέατα, πουλερικά, ψάρι, αυγά, γαλακτοκομικά με χαμηλά λιπαρά και φυσικά όσπρια. Οι πρωτεΐνες είναι πολύ σημαντικές για την διατήρηση ενός ισχυρού ανοσοποιητικού συστήματος και για την αποφυγή της απώλειας μυϊκής μάζας.

Υδατάνθρακες

Να μην ξεχνάμε πως η επαρκής κατανάλωση υδατανθράκων είναι απαραίτητη για την προστασία των πρωτεϊνών του σώματος. Οι τροφές που είναι πλούσιες σε υδατάνθρακες όπως είναι τα όσπρια, τα λαχανικά, τα δημητριακά ολική άλεσης και τα φρούτα, είναι επίσης πλούσιες σε φυτικές ίνες, βιταμίνες και μέταλλα. Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι οι ηλικιωμένοι δεν καταναλώνουν όσες φυτικές ίνες χρειάζονται. Η αύξηση τους στην διατροφή, με την παράλληλη αύξηση νερού, μπορεί να μειώσει το φαινόμενο της δυσκοιλιότητας, που ταλαιπωρεί πολλά ηλικιωμένα άτομα.

Λιπαρά

Όπως γνωρίζουμε τα λιπαρά θα πρέπει να καταναλώνονται με μέτρο, σε όλες τις ηλικίες. Η αυξημένη κατανάλωση λιπαρών μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο για καρδιαγγειακά και άλλα εκφυλιστικά νοσήματα. Ο πολύ αυστηρός περιορισμός τους όμως, μπορεί να οδηγήσει σε διατροφικές ελλείψεις, υποσιτισμό και απώλεια βάρους. Τα ηλικιωμένα άτομα κινδυνεύουν περισσότερο από το χαμηλό βάρος, σε σχέση με το ελαφρώς υπέρβαρο.

Βιταμίνες & ιχνοστοιχεία

Όταν επιλέγονται τροφές απ’ όλες τις ομάδες τροφίμων, είναι πολύ εύκολο να καλυφθούν όλες οι ανάγκες σε βιταμίνες & ιχνοστοιχεία.

Βιταμίνη D & ασβέστιο

Οι ηλικιωμένοι παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο έλλειψης βιταμίνης D, ιδιαίτερα όταν υπάρχει μειωμένη έκθεση στον ήλιο. Έτσι κι αλλιώς με την ηλικία μειώνεται η δυνατότητα του οργανισμού να φτιάξει και να ενεργοποιήσει την βιταμίνη D. Γι αυτό λοιπόν καλό θα είναι να καταναλώνουν γαλακτοκομικά εμπλουτισμένα με βιταμίνη D, εξασφαλίζοντας έτσι και φυσιολογική πρόσληψη ασβεστίου.

B12

Πολλά ηλικιωμένα άτομα (10-30%) παρουσιάζουν ατροφική γαστρίτιδα η οποία σχετίζεται με την μειωμένη δυνατότητα του οργανισμού να απορροφά την Β12. Η έλλειψη της μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές νευρολογικές διαταραχές. Καλό θα είναι να επιλέγονται τροφές εμπλουτισμένες με Β12.

Σε πολλές περιπτώσεις θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν συμπληρώματα διατροφής για μικρό ή μεγάλο διάστημα. Πριν όμως θα πρέπει να αξιολογηθεί σωστά η διατροφική και φυσική κατάσταση του ατόμου.